رسانه فیلمآرا به مناسبت انتشار نسخه باکیفیت فیلم «ادیسه» تازهترین اثر کریستوفر نولان، میزبان گفتوگویی تخصصی با حضور فرید متین، مجری و کارشناس و امیرحسین بهروز، منتقد و کارشناس سینما بود. در این برنامه، ابعاد مختلف روایی، ساختاری، اسطورهای و مضمونی این اثر سینمایی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت.
روایت غیرخطی «ادیسه»؛ تکنیکی در خدمت بازآفرینی خاطره
به گزارش «وقت سینما» و به نقل از روابط عمومی فیلمآرا، در این گفتوگو فرید متین، ساختار روایی غیرخطی فیلم را یکی از مهمترین ویژگیهای آن دانست و درباره نحوه استفاده نولان از این شیوه روایی پرسید.
بهروز در پاسخ، با اشاره به نزدیکی رویکرد نولان به آنچه در نظریههای سینمایی از آن با عنوان «سنت کیفیت» یاد میشود، توضیح داد: در این رویکرد، تکنیکهای سینمایی عمدتاً در خدمت روایت قرار میگیرند و فیلمساز تلاش میکند ساختار و زیباییشناسی اثر را در جهت بازنمایی و گسترش داستان به کار بگیرد. به اعتقاد من، نولان در «ادیسه» نیز تا حد زیادی چنین رویکردی را دنبال کرده است.
وی افزود: استفاده از فلشبکها و بهرهگیری از زاویه دید شخصیتهای مختلف، از جمله اودیسئوس و افرادی که در مسیر بازگشت او به خانه قرار میگیرند، به فیلمساز امکان داده است تا روایت گسترده اثر هومر را در قالبی سینمایی بازآفرینی کند. در این فیلم، فلشبکها صرفاً ابزاری برای انتقال اطلاعات نیستند، بلکه گاهی به شکل خاطراتی درونی و لحظهای ظاهر میشوند که به تجربه ذهنی شخصیتها پیوند خوردهاند.
این منتقد با اشاره به سکانس مواجهه شخصیتها با جهان مردگان، ساختار تو در توی فلشبکها را از ویژگیهای قابل توجه فیلم دانست و تأکید کرد: نولان در برخی صحنهها از لایههای متعدد یادآوری استفاده میکند و با قرار دادن روایتهایی در دل یکدیگر، ساختاری پیچیده و در عین حال جذاب میسازد. این شیوه به حفظ همراهی مخاطب با فیلمی با مدت زمان طولانی کمک کرده است.
متین نیز با تأکید بر ارتباط میان فرم و محتوای اثر، گفت: در ابتدا ممکن است کوتاهی پلانها و برشهای سریع فیلم این پرسش را ایجاد کند که چرا کارگردان فرصت بیشتری برای درک موقعیتها در اختیار مخاطب قرار نمیدهد؛ اما با پیشرفت داستان مشخص میشود که مسئله اصلی فیلم، یادآوری گذشته و مواجهه اودیسئوس با خاطرات و تروماهای خود است.
وی افزود: از این منظر، پلانهای کوتاه، رفتوآمدهای زمانی و فضای تاریک و مهآلود برخی صحنهها، همگی در خدمت بازسازی وضعیت ذهنی شخصیتی قرار میگیرند که باید با گذشته خود روبهرو شود، آن را بپذیرد و برای حرکت به سوی آینده آماده شود.
بازخوانی اسطورههای یونانی و نقش نمادها در فیلم
در بخش دیگری از گفتوگو، بهروز به نحوه بازنمایی اسطورههای یونانی در فیلم پرداخت و گفت: یکی از ویژگیهای قابل توجه «ادیسه»، توجه به جزئیات نمادین اسطورهها و پیوند دادن آنها با ساختار داستان است. برای مثال، شخصیت پوزیدون تنها به عنوان خدای دریا معرفی نمیشود، بلکه ویژگیهای اسطورهای دیگر او، از جمله ارتباطش با اسب و قدرت رام کردن دریا، نیز در لایههای مختلف داستان قابل ردیابی است.
وی با اشاره به ماجرای اسب تروا و پیامدهای آن اظهار کرد: تصمیمها و رفتارهای اودیسئوس در جریان جنگ تروا، از جمله توهین به خدایان و عبور از برخی حدود اخلاقی و اسطورهای، زمینهساز اتفاقاتی میشود که در ادامه مسیر بازگشت او را تحت تأثیر قرار میدهد. در این میان، رابطه میان اودیسئوس و آتنا نیز اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه اودیسئوس در بسیاری از موقعیتها با تکیه بر خرد، زیرکی و توانایی سنجش شرایط تصمیم میگیرد.
این منتقد همچنین به ارتباط میان شخصیتهای مختلف و الگوهای اسطورهای اشاره کرد و گفت: نولان در برخی بخشها از رویکردی تطبیقی استفاده میکند و میان شخصیتهای جهان مردگان و شخصیتهای دنیای زنده، ارتباطهای نمادین برقرار میسازد. از جمله این موارد میتوان به شباهتهای شخصیتی و مفهومی میان شخصیت نابینای پیشگو در جهان زیرین و فردی خردمند و فلسفی در جهان بیرونی اشاره کرد.
وی در ادامه، رابطه میان آتنا و پنلوپه را نیز از منظر نمادین قابل تأمل دانست و افزود: موتیف بافندگی در فیلم، یکی از عناصر مهم این ارتباط است. بافندگی از ویژگیهای نمادین آتنا در اسطورههای یونانی به شمار میرود و حضور پررنگ این مفهوم در شخصیت پنلوپه، زمینهای برای ایجاد پیوندی میان این دو شخصیت فراهم میکند. به اعتقاد من، این تطبیقهای اسطورهای از جنبههای جذاب و هوشمندانه اقتباس نولان هستند.
تقلیل حضور خدایان و تأکید بر مسئولیت انسانی
متین در ادامه با اشاره به تفاوت نگاه فیلم با جهان اسطورهای هومر، بیان کرد: در «ادیسه» هومر، درگیری و تعامل میان خدایان و انسانها یکی از عناصر اصلی روایت است؛ اما نولان در اقتباس خود، حضور مستقیم خدایان را تا حد زیادی کاهش داده و تمرکز بیشتری بر اختیار انسان، تصمیمهای فردی و پیامدهای آنها قرار داده است.
وی افزود: در فیلم، بسیاری از اتفاقات به جای آنکه مستقیماً به اراده خدایان نسبت داده شوند، از مسیر انتخابهای انسانی و عواقب آنها توضیح داده میشوند. با این حال، در برخی بخشها همچنان حضور موجودات فراطبیعی و عناصر اسطورهای به شکل مستقیم دیده میشود؛ موضوعی که ممکن است از نظر منطق روایی و جهانسازی فیلم، پرسشهایی را برای مخاطب ایجاد کند.
این کارشناس سینما با اشاره به حضور موجودات اسطورهای در مسیر سفر اودیسئوس، این مسئله را یکی از نقاط قابل بحث فیلم دانست و تأکید کرد که تقلیل نقش خدایان به نشانهها و برداشتهای ذهنی شخصیتها، در کنار حضور برخی موجودات فراطبیعی، گاهی موجب ایجاد ناهماهنگی در رویکرد کلی اثر میشود.
«ادیسه»، «تنت» و «اوپنهایمر»؛ سهگانهای درباره تمدن غرب
یکی دیگر از محورهای مهم این گفتوگو، ارتباط مفهومی فیلم «ادیسه» با دو اثر پیشین کریستوفر نولان، یعنی «تنت» و «اوپنهایمر» بود.
متین در این زمینه اظهار کرد: میتوان میان این سه فیلم نوعی سهگانه مفهومی درباره تمدن غرب در نظر گرفت؛ سهگانهای که در آن، حرکت زمانی آثار به سمت گذشته است. در «تنت» با آیندهای مواجه هستیم که بحرانهای زیست محیطی و تهدیدهای تمدنی، انسان را به فکر بازگشت به گذشته و تغییر مسیر تاریخ میاندازند. در «اوپنهایمر»، مسئله دستیابی بشر به فناوری و تبدیل یک دستاورد علمی به تهدیدی برای موجودیت جهان مطرح میشود و در «ادیسه» نیز مخاطب با ریشههای تاریخی جنگ، قدرتطلبی و پیامدهای تصمیمهای انسانی روبهرو میشود.
وی ادامه داد: در «ادیسه»، جنگ تروا تنها یک واقعه تاریخی یا اسطورهای نیست، بلکه میتوان آن را از منظر معاصر نیز خوانش کرد. اشاره به تسلط بر مسیرهای تجاری و رقابت بر سر قدرت، این امکان را فراهم میکند که مخاطب میان مناسبات جهان باستان و منازعات امروز ارتباط برقرار کند.
متین همچنین به مفهوم «مردمان دریا» در فیلم اشاره کرد و گفت: در طول داستان، شخصیتها از حمله مردمان دریا هراس دارند، اما در نهایت مشخص میشود کسانی که قرار بوده نقش نجاتدهنده یا مبشر را ایفا کنند، خود به عامل تهدید تبدیل شدهاند. این ایده را میتوان در امتداد یکی از مضامین اصلی «اوپنهایمر» نیز بررسی کرد؛ جایی که دانش و دستاورد بشری، به جای آنکه صرفاً در خدمت پیشرفت قرار گیرد، به عاملی برای تهدید آینده انسان تبدیل میشود.
وی در ادامه، پایانبندی فیلم را واجد نگاهی امیدوارانه دانست و افزود: با وجود فضای انتقادی و بدبینانهای که در بخشهایی از داستان شکل میگیرد، فیلم در نهایت بر امکان ظهور تمدنهای تازه و تداوم حیات انسانی تأکید میکند. گویی نولان در کنار نقد گذشته و پیامدهای تصمیمهای بشر، تلاش میکند تصویری امیدوارانه از آینده نیز ارائه دهد.
نقاط قوت و ضعف؛ از مهندسی روایت تا شخصیتپردازی
در بخش دیگری از برنامه، متین به برخی از ضعفهای فیلم پرداخت و گفت: یکی از ویژگیهای سینمای نولان، مهندسی دقیق ساختار روایت در خدمت پیشبرد داستان است؛ با این حال، این رویکرد گاهی به بهای کاهش عمق شخصیتپردازی تمام میشود.
وی همچنین استفاده از برخی بازیگران در نقشهای مهم را از دیگر موارد قابل نقد دانست و معتقد بود که انتخاب بازیگر برای شخصیتی مانند آتنا، با توجه به اهمیت نمادین و جایگاه ویژه این شخصیت در داستان، نیازمند توجه بیشتری به توانایی اجرایی و کیفیت بازیگری بوده است.
وی در ادامه، محدودیت زمانی روایت و سرعت عبور از برخی اتفاقات را از دیگر نقاط ضعف فیلم برشمرد و به سکانس جدایی اودیسئوس از کالیپسو اشاره کرد؛ بخشی که به اعتقاد او، میتوانست با پرداخت روایی بیشتری همراه باشد تا مسیر بازگشت شخصیت اصلی باورپذیرتر و کاملتر به تصویر کشیده شود.
اهمیت زمانه ساخت فیلم و خوانش سیاسی اسطوره آتنا
بهروز در بخش پایانی گفتوگو، با اشاره به اهمیت زمان تولید و نمایش فیلم، اظهار کرد: یکی از تفاوتهای مهم «ادیسه» با دو فیلم پیشین نولان، یعنی «تنت» و «اوپنهایمر»، پیوند عمیقتر آن با شرایط زمانه ساخت و نمایش آن است. در حالی که برخی از مضامین «اوپنهایمر» میتوانند در دورههای مختلف تاریخی همچنان موضوعیت داشته باشند، «ادیسه» را میتوان در ارتباط مستقیمتری با فضای سیاسی و اجتماعی سال ۲۰۲۶ تحلیل کرد.
وی با اشاره به جایگاه نمادین آتنا در اسطورههای یونانی افزود: آتنا علاوه بر آنکه ایزدبانوی خرد و دانش است، در برخی خوانشهای اسطورهشناختی با مفاهیمی همچون نظم مدنی و روح دموکراتیک نیز پیوند دارد. از این منظر، میتوان حضور و نقش او در فیلم را فراتر از یک شخصیت اسطورهای و در قالب نشانهای از ضرورت بازگشت به خرد، گفتوگو و ارزشهای مدنی تفسیر کرد.
بهروز تأکید کرد: به اعتقاد من، «ادیسه» اثری است که میتوان آن را در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی آمریکا در سال ۲۰۲۶ نیز مورد خوانش قرار داد. از این منظر، فیلم واجد لایههایی است که به تقابل میان رویکردهای سیاسی، تضعیف مسیرهای دیپلماتیک و ضرورت احیای ارزشهای دموکراتیک اشاره میکنند.

