از نگاه مخاطبان «وقت سینما» نوید جعفری: قصد نداشتم درباره نمایش «بتهوون» چیزی بنویسم. گاهی یک نمایش را میبینیم، دوستش نداریم و ترجیح میدهیم سکوت کنیم؛ چرا که هر اثر هنری قرار نیست با سلیقه همه مخاطبان سازگار باشد. اما این بار ماجرا کمی متفاوت بود. وقتی پس از دیدن اجرای نمایش، سالن را با ملال و احساس هدر رفتن وقت ترک کردم و چند روز بعد دوباره تبلیغات گسترده آن را در خیابانهای شیراز دیدم، احساس کردم مسئله دیگر فقط یک اجرای ناموفق یا سلیقه شخصی نیست.
«بتهوون» بهانهای است برای حرف زدن درباره اتفاقی که مدتهاست در بخشی از تئاتر ایران در حال گسترش است؛ اتفاقی که در آن گاهی «فروش بلیت» به مهمترین معیار تبدیل میشود و متن، کارگردانی، بازیگری، طراحی و حتی خود مفهوم تئاتر، در حاشیه نامهای مشهور و تبلیغات پرحجم قرار میگیرند.
نمایش «بتهوون» به کارگردانی جواد مولانیا، از جمله آثاری است که پس از تهران راهی شهرهای دیگر شده و تلاش میکند با اتکا به حضور چهرههای شناخته شده، مخاطب را به سالن بکشاند. گلاره عباسی و سیاوش چراغیپور دو نامی هستند که در ترکیب بازیگران، بخش مهمی از این جذابیت را برعهده دارند. درباره گلاره عباسی و کارنامه او بحثی نیست؛ اما دیدن سیاوش چراغیپور در چنین اجرایی، برای من بیشتر حسرتبرانگیز بود. بازیگری که بارها تواناییاش را در نقشهای متفاوت دیدهایم، در اینجا گرفتار اجرایی شده که چندان امکان بروز ظرفیتهای بازیگری او را فراهم نمیکند.
اما مشکل اصلی نمایش از جایی آغاز میشود که عنوان آن را جدی بگیریم. وقتی نام «بتهوون» روی پوستر یک نمایش قرار میگیرد، طبیعی است که مخاطب انتظار داشته باشد با اثری درباره زندگی، جهان فکری و موسیقی یکی از بزرگترین آهنگسازان تاریخ مواجه شود. بتهوون فقط یک نام مشهور در تاریخ موسیقی نیست؛ او بخشی از حافظه فرهنگی جهان است. موسیقی او نزدیک به دو قرن است که از سالنهای کنسرت تا سینما، تلویزیون و حتی زندگی روزمره مردم جهان حضور دارد و نامش برای بسیاری از مخاطبان، تداعیکننده موسیقی کلاسیک و یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ موسیقی غرب است. بنابراین عنوان نمایش، انتظاری مشخص ایجاد میکند: یک تئاتر موزیکال درباره بتهوون، اما آنچه روی صحنه دیده میشود، فاصله قابل توجهی با این انتظار دارد.
«بتهوون» در بسیاری از لحظات، بیشتر به ترکیبی آشفته از شوخی، هجو، موسیقی و بازیهای اغراق شده شباهت پیدا میکند؛ اجرایی که ظاهراً مهمترین هدفش گرفتن خنده از تماشاگر است، حتی اگر برای رسیدن به این هدف ناچار باشد یک شوخی را بارها تکرار کند، دیوار چهارم را مرتب بشکند یا از بازیگر بخواهد مستقیماً با مخاطب وارد تعامل شود.
مشکل البته کمدی بودن نمایش نیست. هیچ اشکالی ندارد که تئاتر کمدی باشد، عامهپسند باشد یا حتی از سنت تئاتر آزاد و لالهزاری بهره بگیرد. کمدی اتفاقاً یکی از دشوارترین گونههای نمایشی است. خنداندن تماشاگر اگر برآمده از متن، موقعیت، شخصیت و طراحی درست باشد، نه تنها ایرادی ندارد، بلکه میتواند نشانه توانایی بالای گروه سازنده باشد. مسئله آنجاست که نمیتوان صرفاً با اضافه کردن چند شوخی، صدای بلند، اغراق در بازی و ارتباط مستقیم با تماشاگر، یک اثر کمدی ساخت.کمدی پیش از آنکه به خنده نیاز داشته باشد، به «موقعیت» نیاز دارد.
در «بتهوون» اما گاهی چنین بهنظر میرسد که اصراری وجود دارد تا از هر موقعیتی خنده بیرون کشیده شود؛ حتی زمانی که خود موقعیت ظرفیت کمدی ندارد. در نتیجه، وقتی متن نمیتواند خنده تولید کند، این وظیفه به بازیگر سپرده میشود و وقتی بازیگر نیز نمیتواند آن را پیش ببرد، تکرار شوخی جایگزین درام میشود.
در یکی از همین موقعیتها، بازیگر با اجرای نقش فردی مست، آب را به سمت تماشاگر میگیرد و شوخی با مشروب و آب خوردن شکل میگیرد. شاید چنین شوخیای به تنهایی چندان مهم نباشد، اما وقتی این نوع موقعیتها در یک اجرا به شکل مکرر تکرار میشوند، مسئله دیگر یک شوخی ساده نیست؛ بلکه نشانهای از فقدان موقعیتهای دراماتیک مؤثر است.
تماشاگر هم این مسئله را میفهمد. گاهی سکوت سالن، بلندتر از خنده سخن میگوید.
موزیکال، فقط آهنگین حرف زدن نیست
بخش دیگری از مشکل نمایش به عنوان «موزیکال» آن بازمیگردد. تئاتر موزیکال، صرفاً نثری نیست که با ریتم و آهنگ خوانده شود. موسیقی در تئاتر موزیکال باید بخشی از ساختار دراماتیک اثر باشد؛ باید بتواند روایت را پیش ببرد، شخصیت را معرفی کند، احساس را گسترش دهد و حتی در برخی لحظات چیزی را بگوید که دیالوگ قادر به بیان آن نیست.
زبان فارسی نیز ظرفیت موسیقایی شگفتانگیزی دارد، اما استفاده از این ظرفیت نیازمند شناخت موسیقی کلام، وزن، ترانه و تفاوت میان نثر آهنگین و شعر است.
صرفاً موزون خواندن دیالوگها، آنها را به ترانه تبدیل نمیکند. کسی با فروش بلیت مخالف نیست. کسی با حضور بازیگران مشهور یا نمایشهای کمدی مخالفتی ندارد. حتی تئاتر عامهپسند نیز بخشی از زیست طبیعی هنرهای نمایشی است. مسئله، شفافیت است. اگر نمایشی برای سرگرمی ساخته شده، بگذارید خودش را سرگرمی معرفی کند. اگر کمدی است، کمدی باشد. اگر تئاتر آزاد است، مخاطب بداند با چه اثری روبهرو خواهد شد.
آنچه آزاردهنده است، فاصله میان آن چیزی است که تبلیغ میشود و آن چیزی که روی صحنه اتفاق میافتد. نباید «گنجشک رنگ شده را جای قناری خوش صدا» به مخاطب فروخت. و در کنار همه اینها، حمایت از گروههای بومی و مستقل ضرورت دارد؛ نه فقط با کمک مالی، بلکه با اختصاص سالن، ایجاد فرصت اجرا، تبلیغات عادلانه و فراهم کردن امکان دیده شدن. تئاتر مستقل اگر دیده نشود، طبیعی است که تئاتر تجاری تمام میدان را در اختیار بگیرد. و شاید در نهایت، مسئله «بتهوون» نیز همین باشد. نام بزرگی که وعده موسیقی، تاریخ و هنر میدهد، اما در اجرا گاهی زیر انبوهی از شوخیهای تکراری، بازیهای اغراق شده و تلاش برای گرفتن خنده از مخاطب گم میشود.
بیچاره بتهوون؛ آهنگسازی که قرنها پس از مرگش هنوز موسیقیاش میتواند سالنهای کنسرت را پر کند، این بار نامش روی پوستر نمایشی آمده که آنچه بیش از هر چیز در آن به چشم نمیآید، خود بتهوون است.
اما بیچاره فقط بتهوون نیست
اگر این مسیر ادامه پیدا کند، شاید روزی برسد که خود «تئاتر» هم به یک نام روی پوستر تبدیل شود؛ نامی جذاب برای فروختن بلیت، بیآنکه الزاماً چیزی از آن هنر پیچیده، زنده و اثرگذار که قرنهاست روی صحنه نفس میکشد، باقی مانده باشد.

